Candidiasis: oorzaken, symptomen, behandeling en preventie

Wat is candidiasis?

Candidiasis is een schimmelinfectie die wordt veroorzaakt door gisten van het geslacht Candida, vooral Candida albicans. Deze micro-organismen komen van nature voor op de huid, in de mond, in de darmen en op de slijmvliezen van de geslachtsorganen.

Meestal veroorzaken ze geen klachten. De normale microbiële flora en een goed werkend immuunsysteem houden hun groei doorgaans onder controle.

Onder bepaalde omstandigheden kan Candida zich echter te sterk vermenigvuldigen. Wat normaal een onschuldige aanwezigheid is, kan dan uitgroeien tot een hinderlijke en soms ernstige infectie. Dat gebeurt bijvoorbeeld na een antibioticakuur, bij mensen met een verzwakte afweer, tijdens de zwangerschap of bij diabetes.

Candidiasis kan zich op verschillende manieren uiten: van een oppervlakkige irritatie van huid of slijmvliezen tot een ernstige systemische infectie. De aandoening komt vaak voor en verloopt meestal mild, maar terugkerende of chronische klachten kunnen de levenskwaliteit aanzienlijk beïnvloeden.

In Frankrijk en België is candidiasis een frequente reden om een arts te raadplegen, onder meer in de gynaecologie, dermatologie en huisartsgeneeskunde. De diagnose wordt meestal gesteld op basis van de klachten en het klinisch beeld. Soms zijn aanvullende afnames nodig. De behandeling hangt af van de plaats, vorm en ernst van de infectie.

Welke vormen van candidiasis bestaan er?

Candidiasis ziet er niet bij iedereen hetzelfde uit. De klachten verschillen naargelang het lichaamsdeel dat is aangetast. In de praktijk worden vooral de volgende vormen van candidiasis gezien:

Vaginale of vulvovaginale candidiasis

Dit is de meest voorkomende vorm bij vrouwen. Typische klachten zijn:

hevige jeuk rond de vulva,
dikke, witte vaginale afscheiding, soms klonterig,
een branderig gevoel, vooral bij het vrijen of plassen,
roodheid of zwelling van het slijmvlies.

In de meeste gevallen is een vaginale schimmelinfectie niet gevaarlijk. Wie er vaak last van heeft, kan er wel aanzienlijk door worden gehinderd. Naar schatting krijgt ongeveer 75% van de vrouwen minstens één episode in haar leven.

Van recidiverende vulvovaginale candidiasis spreekt men bij vier of meer episoden in een periode van 12 maanden. Een klassieke behandeling bestaat uit oraal fluconazol (150 mg op dag 1, 4 en 7), gevolgd door een wekelijkse onderhoudsbehandeling gedurende zes maanden.

Sinds 2022 is ook oteseconazol (Vivjoa), een nieuwere antischimmelbehandeling, beschikbaar om recidieven te helpen voorkomen. De FDA heeft het middel alleen goedgekeurd voor postmenopauzale vrouwen of vrouwen die betrouwbare anticonceptie gebruiken, vanwege het mogelijke risico voor een ongeboren kind.

Orale candidiasis (spruw)

Orale candidiasis komt vooral voor bij:

baby’s,
ouderen met een gebitsprothese,
mensen die antibiotica gebruiken of een verzwakte afweer hebben.

Mogelijke klachten zijn:

witte plekjes of een wit beslag op de tong, het gehemelte of de binnenkant van de wangen,
pijn of hinder bij het slikken,
een droge of branderige mond.

Cutane candidiasis

Candida kan ook de huid aantasten, vooral op warme en vochtige plaatsen zoals de liezen, oksels en de huid onder de borsten. Mogelijke klachten zijn:

rode plekken met duidelijk afgelijnde randen,
barstjes of oppervlakkige wondjes,
jeuk of een verweekt, vochtig gevoel van de huid.

Deze vorm komt vaker voor bij mensen met obesitas, diabetes of langdurige bedrust.

Systemische of invasieve candidiasis

Deze vorm is zeldzamer, maar ook veel ernstiger. Ze wordt vooral gezien bij patiënten:

op een afdeling intensieve zorg,
met kanker die chemotherapie krijgen,
na een orgaantransplantatie,
met een sterk verzwakt immuunsysteem, bijvoorbeeld bij onbehandelde hiv.

De gist komt dan in de bloedbaan terecht en kan organen zoals de nieren, lever en het hart aantasten. Systemische candidiasis vereist onmiddellijke ziekenhuiszorg en een intraveneuze antischimmelbehandeling.

Volgens de huidige richtlijnen (IDSA 2023, ESCMID 2024) zijn echinocandinen de eerstekeuze:

micafungine 100 mg per dag,
anidulafungine 200 mg op dag 1, daarna 100 mg per dag,
caspofungine 70 mg op dag 1, daarna 50 mg per dag.

Fluconazol geldt tegenwoordig als alternatief en wordt alleen overwogen bij klinisch stabiele patiënten bij wie de Candida-stam aantoonbaar gevoelig is.

Candida auris

Candida auris werd in 2009 voor het eerst beschreven. Het is een opkomende gistsoort die bekendstaat om haar resistentie tegen antischimmelmiddelen en haar vermogen om uitbraken in zorginstellingen te veroorzaken.

Candida auris is met klassieke laboratoriumtechnieken niet altijd eenvoudig te herkennen en kan lang op oppervlakken in de zorgomgeving aanwezig blijven. Ook in Europa zijn gevallen gemeld, onder meer op intensievezorgafdelingen.

Echinocandinen zijn doorgaans werkzaam, maar nauwgezette opvolging blijft nodig. Gezondheidsinstanties zoals de CDC en INSPQ adviseren snelle detectie, isolatiemaatregelen en strikte desinfectieprocedures.

Vergelijking in één oogopslag

Vorm	Wie loopt meer risico?	Typische klachten
Vaginaal	Vrouwen, onder meer na antibiotica of tijdens de zwangerschap	Witte afscheiding, jeuk
Oraal	Baby’s, ouderen	Witte plekjes, branderig gevoel in de mond
Cutaan	Mensen met diabetes of obesitas	Roodheid in huidplooien
Systemisch	Immuungecompromitteerde en opgenomen patiënten	Koorts, orgaandisfunctie

De behandeling verschilt per vorm en hangt af van de ernst, de plaats van de infectie en de algemene gezondheidstoestand. Sommige antischimmelmiddelen zijn vooral bedoeld voor oppervlakkige infecties, terwijl andere worden gereserveerd voor complexere situaties. Meer weten over de beschikbare behandelingen en wat artsen doorgaans voorschrijven?

Antischimmelmiddelen bij candidiasis: wat artsen voorschrijven en waarom

Oorzaken en risicofactoren van candidiasis

Candidiasis ontstaat meestal wanneer het evenwicht van de microbiële flora verstoord raakt of wanneer de natuurlijke afweer van het lichaam minder goed werkt. Verschillende factoren kunnen de kans op overgroei van Candida vergroten.

De belangrijkste risicofactoren die in Frankrijk en België in de medische praktijk worden gezien, zijn:

Gebruik van breedspectrumantibiotica

Antibiotica bestrijden niet alleen schadelijke bacteriën, maar kunnen ook bacteriën verminderen die deel uitmaken van de beschermende flora. Daardoor krijgt Candida albicans meer ruimte om zich te vermenigvuldigen. Dit is een veelvoorkomende aanleiding voor vaginale of orale candidiasis, vooral na een langere antibioticakuur.

Verminderde afweer

Wanneer het immuunsysteem verzwakt is, kan het de groei van schimmels minder goed onder controle houden. Dat kan samenhangen met:

chronische aandoeningen zoals hiv/aids of leukemie,
immunosuppressieve behandelingen zoals chemotherapie of corticosteroïden,
een orgaantransplantatie.

Systemische candidiasis komt vrijwel altijd voor in een context van ernstige immuunsuppressie.

Slecht gereguleerde diabetes

Een hoge bloedsuikerspiegel bevordert de groei van gisten, vooral op de huid en slijmvliezen. Diabetes wordt daarom geregeld gezien bij mensen met terugkerende candidiasis.

Hormonale veranderingen

Hormonale schommelingen kunnen het evenwicht van de vaginale flora beïnvloeden:

tijdens de zwangerschap, wanneer de glycogeenproductie van nature toeneemt,
bij gebruik van hormonale anticonceptie,
tijdens de menopauze.

Te agressieve of onaangepaste intieme hygiëne

Te vaak wassen en het gebruik van antibacteriële gels of vaginale douches kunnen het natuurlijke evenwicht van de lokale flora verstoren en zo candidiasis in de hand werken.

Strakke of synthetische kleding

Niet-ademend of erg strak ondergoed houdt warmte en vocht vast. Vooral in de zomer kan dat een omgeving creëren waarin Candida zich gemakkelijker vermenigvuldigt.

Andere mogelijke factoren

Chronische stress
Een voeding met veel snel opneembare suikers
Roken, vooral in verband met orale candidiasis
Langdurig dragen van slecht onderhouden gebitsprothesen

Belangrijk: candidiasis is lang niet altijd het gevolg van slechte hygiëne. Veel vaker speelt een verstoring van het interne evenwicht of een medische behandeling een rol. De onderliggende oorzaak achterhalen helpt om nieuwe episoden te voorkomen.

Symptomen per type candidiasis

De klachten hangen sterk af van de plaats van de infectie. Sommige symptomen zijn vrij typisch voor Candida, andere lijken op klachten die ook voorkomen bij bacteriële infecties of huidaandoeningen.

Dit zijn de meest voorkomende symptomen per vorm:

Vaginale candidiasis

Een vaginale schimmelinfectie kan zich uiten door:

hevige jeuk rond de vulva
een branderig gevoel dat soms aanhoudt
dikke, witte afscheiding met een kwarkachtige structuur
roodheid en zwelling van de vulva
pijn tijdens het vrijen (dyspareunie)
hinder bij het plassen zonder echte urineweginfectie

De klachten ontstaan vaak enkele dagen na een antibioticabehandeling of op bepaalde momenten in de hormonale cyclus.

Orale candidiasis (spruw)

Spruw kan de mond en keel aantasten en veroorzaakt onder meer:

wit beslag op de tong, binnenkant van de wangen, het gehemelte of de keel
een pijnlijke of branderige tong
moeite met slikken of spreken
een metaalsmaak of minder smaak
kloofjes in de mondhoeken

Bij baby’s kan spruw het drinken bemoeilijken. Bij volwassenen met een sterk verzwakte afweer kan de infectie zich uitbreiden naar de slokdarm.

Cutane candidiasis

Deze vorm komt vooral voor in warme, vochtige huidplooien:

rode, scherp begrensde plekken, soms met een lichtere of witachtige rand
barstjes of nattende huidletsels
jeuk of een onaangenaam gevoel
verweking van de huid, vooral tussen vingers of tenen, onder de borsten of in de lies

Bij baby’s kan Candida ook luieruitslag veroorzaken.

Systemische of invasieve candidiasis

Dit is een ernstige infectie die vaak ontstaat in een ziekenhuisomgeving. De klachten zijn minder specifiek, maar kunnen bestaan uit:

aanhoudende koorts zonder duidelijke oorzaak
rillingen en nachtelijk zweten
maag-darmklachten en lage bloeddruk
aantasting van meerdere organen, zoals nieren, lever en hart
een duidelijk verslechterde algemene toestand

Deze vorm vereist dringende ziekenhuiszorg en gespecialiseerde onderzoeken, zoals bloedkweken en beeldvorming.

Overzichtstabel

Vorm	Belangrijkste symptomen	Vaak getroffen groep
Vaginaal	Jeuk, dikke afscheiding, branderig gevoel	Vrouwen, onder meer tijdens zwangerschap of na antibiotica
Oraal	Wit beslag, branderig gevoel, slikklachten	Baby’s, ouderen
Cutaan	Roodheid, barstjes, jeuk	Mensen met diabetes of obesitas
Systemisch	Koorts, achteruitgang van de algemene toestand, orgaandisfunctie	Immuungecompromitteerde en opgenomen patiënten

Is candidiasis gevaarlijk?

Terugkerende candidiasis

In de meeste gevallen is candidiasis een milde infectie. Wanneer de klachten echter meer dan vier keer per jaar terugkomen, kan de aandoening een veel grotere impact krijgen. Herhaalde episoden kunnen het dagelijks leven sterk verstoren door intieme klachten, voortdurend ongemak en psychologische belasting. Ze kunnen ook wijzen op een onderliggende oorzaak, zoals diabetes, een immuunstoornis of een langdurige verstoring van de microbiële flora. Medische opvolging en preventie zijn dan belangrijk.

Risico’s tijdens de zwangerschap

Door hormonale veranderingen kan Candida zich tijdens de zwangerschap gemakkelijker vermenigvuldigen. Hoewel vaginale candidiasis meestal niet ernstig verloopt, kan ze tijdens de zwangerschap het risico op vroeggeboorte verhogen. De infectie kan tijdens de bevalling ook op de baby worden overgedragen en spruw bij de pasgeborene veroorzaken. Daarom wordt doorgaans aangeraden al bij de eerste klachten een geschikte, meestal lokale behandeling te bespreken.

Secundaire infecties en huidbeschadiging

Bij candidiasis van de huid of slijmvliezen kan de jeuk erg intens zijn. Veel krabben of wrijven beschadigt de huid en maakt het gemakkelijker voor bacteriën om binnen te dringen. Zo kan een bijkomende bacteriële infectie ontstaan waarvoor antibiotica nodig zijn. Het risico is groter bij ouderen, bedlegerige patiënten en mensen met diabetes.

Systemische candidiasis is een medisch spoedgeval

De ernstigste vorm is systemische candidiasis, ook candidemie genoemd. Ze treedt vooral op bij immuungecompromitteerde patiënten, vaak tijdens een ziekenhuisopname, na een transplantatie of tijdens chemotherapie. Candida komt dan in de bloedbaan terecht en kan vitale organen aantasten, waaronder de nieren, lever, het hart en de hersenen. Dit is een medisch spoedgeval dat onmiddellijke ziekenhuisopname en intraveneuze antischimmeltherapie vereist.

Volgens de huidige internationale aanbevelingen (IDSA 2023, ESCMID 2024) wordt de behandeling gestart met een echinocandine, bijvoorbeeld:

micafungine (100 mg per dag),
anidulafungine (200 mg op dag 1, daarna 100 mg per dag),
caspofungine (70 mg op dag 1, daarna 50 mg per dag).

Fluconazol wordt alleen als orale vervolgbehandeling (step-down) gebruikt bij klinisch stabiele patiënten bij wie na 5 tot 7 dagen initiële therapie is bevestigd dat de Candida-stam gevoelig is.

Diflucan (fluconazol): behandeling tegen schimmelinfecties

Hoe wordt candidiasis vastgesteld?

De diagnose van candidiasis wordt in veel gevallen gesteld op basis van de klachten en een gericht klinisch onderzoek. Bij vaginale, orale en cutane candidiasis kan een arts de aandoening vaak al herkennen aan het typische beeld, zonder dat standaard aanvullende tests nodig zijn.

Bij atypische klachten, terugkerende infecties of onvoldoende effect van de behandeling kunnen extra onderzoeken wel nodig zijn om Candida te bevestigen of andere oorzaken uit te sluiten.

Bij aanhoudende of ongewone vaginale afscheiding kan een lokaal staal worden afgenomen, bijvoorbeeld met een vaginaal of endocervicaal uitstrijkje. Het materiaal kan rechtstreeks onder de microscoop worden onderzocht of op kweek worden gezet om de betrokken Candida-soort en de gevoeligheid voor antischimmelmiddelen te bepalen.

Bij orale candidiasis volstaat vaak een onderzoek van de mond door een arts of tandarts. Indien nodig kan een mondswab worden afgenomen.

Bij cutane candidiasis kan materiaal van de huidletsels in het laboratorium worden onderzocht.

Bij patiënten met een hoog risico, zoals immuungecompromitteerde of opgenomen patiënten, kunnen uitgebreidere onderzoeken nodig zijn. Voorbeelden zijn bloedkweken om candidemie op te sporen, beeldvorming en andere gespecialiseerde ziekenhuisonderzoeken.

In Frankrijk en België zijn dergelijke onderzoeken beschikbaar via een medische consultatie. Afhankelijk van de test kan al dan niet een voorschrift nodig zijn. Zelftests uit de apotheek, bijvoorbeeld voor vaginale schimmelinfecties, kunnen bestaan, maar vervangen bij twijfel geen beoordeling door een arts.

Welke behandelingen worden gebruikt?

De behandeling van candidiasis hangt af van de plaats en vorm van de infectie, de ernst, het aantal episoden en de algemene gezondheidstoestand van de patiënt. Zwangerschap, diabetes en een verminderde afweer kunnen mee bepalen welke behandeling geschikt is.

Bij milde vaginale, orale of cutane candidiasis worden vaak lokale antischimmelmiddelen gebruikt, bijvoorbeeld als crème, gel, vaginale capsule of mondspoeling. Ze werken rechtstreeks op de aangetaste plaats en worden meestal goed verdragen. In België zijn sommige middelen zonder voorschrift verkrijgbaar. In Frankrijk is voor bepaalde behandelingen, vooral orale geneesmiddelen, vaker een voorschrift nodig.

Bij een uitgebreidere of terugkerende infectie, of wanneer lokale behandeling onvoldoende werkt, kan een oraal antischimmelmiddel zoals fluconazol (Diflucan) worden voorgeschreven. Zo’n behandeling werkt in het hele lichaam en kan daardoor ook meerdere of dieper gelegen infectiehaarden bereiken. Bij vaginale candidiasis wordt vaak één dosis van 150 mg gebruikt, terwijl in andere situaties een langere kuur nodig kan zijn.

Ernstige vormen, zoals systemische candidiasis, moeten in het ziekenhuis worden behandeld met antischimmelmiddelen via injectie of infuus, soms in combinatie, met nauwgezette medische en laboratoriumopvolging.

Naast geneesmiddelen kunnen eenvoudige maatregelen helpen: milde hygiëne, katoenen ondergoed, minder geraffineerde suikers, terughoudend gebruik van irriterende producten en soms probiotica ter ondersteuning van de lokale flora.

Ook onderliggende factoren moeten worden aangepakt, zoals slecht gereguleerde diabetes. In bepaalde situaties kan daarnaast behandeling van de seksuele partner worden besproken, vooral bij terugkerende genitale candidiasis.

Wilt u meer weten over medische behandeling, hygiëne en preventie? Lees dan ons uitgebreide artikel:

Candidiasis behandelen: geneesmiddelen, hygiëne en preventie →

Wanneer moet u een arts raadplegen?

Candidiasis kan vaak goed worden behandeld met lokale of orale antischimmelmiddelen. Toch zijn er situaties waarin een snelle medische beoordeling verstandig is om complicaties te voorkomen of de behandeling beter af te stemmen.

Neem contact op met een arts of andere zorgprofessional in de volgende situaties:

U hebt voor het eerst klachten en weet niet zeker of het om candidiasis gaat,
De klachten verbeteren niet na enkele dagen lokale behandeling,
De infectie keert regelmatig terug, bijvoorbeeld ≥ 4 episoden binnen 12 maanden,
U bent zwanger en vermoedt candidiasis — zelfmedicatie wordt afgeraden,
U hebt koorts, ongebruikelijke pijn of voelt zich algemeen ziek,
U behoort tot een risicogroep, bijvoorbeeld door immuunsuppressie, slecht gereguleerde diabetes, een transplantatie of immunosuppressieve medicatie.

Een arts kan de diagnose bevestigen, andere oorzaken zoals bacteriële infecties, soa’s of allergieën uitsluiten en de behandeling aanpassen aan uw situatie. Bij systemische candidiasis of herhaald falen van de behandeling kunnen aanvullende onderzoeken, zoals afnames of bloedkweken, nodig zijn.

Candidiasis voorkomen

Preventie begint met een paar eenvoudige gewoonten. Kies voor milde intieme hygiëne en vermijd agressieve producten en vaginale douches, omdat die het natuurlijke evenwicht van de slijmvliezen kunnen verstoren. Ademende kleding en katoenen ondergoed helpen vocht te beperken, waardoor Candida minder gunstige omstandigheden krijgt om te groeien.

Bij terugkerende candidiasis kan het zinvol zijn om de inname van snel opneembare suikers te beperken. Sommige mensen gebruiken ook probiotica, al verschilt het effect van persoon tot persoon.

Wie vaak candidiasis heeft of antibiotica moet gebruiken, kan dit best met een arts bespreken. Zo kan worden nagegaan of preventieve behandeling nodig is of dat er een onderliggende oorzaak speelt, zoals diabetes, hormonale anticonceptie of een verminderde afweer.

Conclusie en aanvullende bronnen

Candidiasis is een veelvoorkomende schimmelinfectie die meestal mild verloopt. Bij frequente recidieven of een sterk verzwakte afweer kan de aandoening echter veel ernstiger worden. Een passende antischimmelbehandeling en aandacht voor preventie helpen het risico op complicaties te beperken.

Klinisch onderzoek heeft aangetoond dat fluconazol effectief kan zijn bij recidiverende candidiasis. Een studie in het New England Journal of Medicine liet bijvoorbeeld zien dat 150 mg fluconazol eenmaal per week gedurende zes maanden het aantal recidieven bij vrouwen met recidiverende vulvovaginale candidiasis duidelijk verminderde.

Meer achtergrondinformatie vindt u in de volgende wetenschappelijke en medische bronnen: